Where should a director stand?

Trong hầu hết các buổi quay của tụi mình, phần lớn thời gian bạn sẽ không thấy mình ngồi ở video village (chỗ có mấy cái monitor lớn). Thay vào đó mình cầm một cái iPad và đi vòng quanh set.

Không ngẫu nhiên mà mình quyết định dùng màn hình nhỏ ở iPad nhiều hơn là màn hình lớn, mình đã qua khá nhiều thử nghiệm. Nhưng trước khi nói vào lý do vì sao, hãy cũng thử tìm hiểu xem phần còn lại của ngành hoạt động như thế nào nhé.

Video village & mobile monitor

Nói chung, các đạo diễn chia làm hai phe về vấn đề này.

Một phe cắm rễ ở video village, bên cạnh monitor. David Fincher là ví dụ rõ nhất. Ông xem kỹ khung hình, hết take này đến take khác, vì với ông, hình ảnh được ghi lại mới là tất cả. Martin Scorsese cũng làm việc theo kiểu này. Trên set, ông ngồi ở monitor trong lúc máy quay, thường là quay một máy, toàn bộ sự chú ý dồn vào phần diễn xuất hiện ra trong khung hình. Phần lớn công việc chuyên sâu với diễn viên thì ông đã làm xong trước đó rồi, trong những buổi tập riêng rất dài trước ngày quay.

Phe còn lại thì đứng ngay trên set, cạnh camera. Christopher Nolan là ví dụ nổi tiếng, và cách ông làm khá giống mình. Ông tránh video village, đứng ngay cạnh camera với một cái monitor nhỏ, và xem diễn xuất trực tiếp. Diễn viên của ông, Cillian Murphy, từng kể rằng Nolan tạo ra một cảm giác trên set như thể chỉ có ông và diễn viên và người quay phim, không có gì chen vào giữa. Edgar Wright cũng làm tương tự, để cái monitor riêng của mình ngay cạnh camera thay vì lùi vào trong lều, và giữ cho không gian của diễn viên không bị ồn ào.

Thực ra tìm hiểu để thấy, không có phương án nào tối ưu hơn phương án nào cả. Việc đứng cạnh máy quay hay ngồi ở một khu vực riêng nhìn monitor là lựa chọn khá cá nhân. Và mỗi lựa chọn có ưu và nhược riêng.

Cái monitor cho bạn biết sự thật về những gì máy quay ghi lại được, chứ không phải những gì bạn hy vọng nó ghi được. Với một cảnh cảm xúc quan trọng, đây đúng là lý do mình muốn ngồi ở monitor. Một diễn viên có thể làm điều gì đó cảm giác rất tuyệt trên set nhưng lên hình lại không tới, hoặc ngược lại. Bạn chỉ biết được điều đó khi nhìn vào khung hình.

Nhưng cái monitor cũng có một bất lợi, nó có thể trở thành một bức tường. Diễn viên quay xong một take, ngẩng lên tìm một tín hiệu gì đó, một cái gật đầu, một lời nói, bất cứ gì, và tất cả những gì họ thấy là AD đang chờ chỉ đạo từ đạo diễn đang ngồi xem mo cách đó mười mét. Nó thiếu tính tương tác.

Có một ý về nghề đạo diễn mà mình khá tâm đắc. Khi bạn xem hình từ ngay cạnh máy quay, diễn viên cảm thấy họ đang diễn cho bạn, chứ không phải cho một cái máy. Mình tin điều đó. Khi diễn viên chỉ có ê-kíp máy quay xung quanh, họ có thể cảm nhận được rằng người quan trọng nhất không thực sự đang dõi theo, và năng lượng thay đổi. Đó chính là cảm giác mà Cillian Murphy đã mô tả trên set của Nolan, cái cảm giác đang diễn cho một người thực sự có mặt trọn vẹn ở đó với mình.

Đây cũng là lý do vì sao, kể cả khi đang xem hình ở monitor, mình vẫn đi bộ tới và tự đưa ghi chú cho diễn viên, thay vì gửi nó qua trợ lý đạo diễn. Mình muốn diễn viên biết, chính cá nhân mình - người đạo diễn - là người theo dõi rất sát sao diễn xuất của họ, và cũng là người nắm được tinh thần video nhất để có thể đưa ra những điều chỉnh hợp lý.

Không phải lúc nào mình cũng xem qua iPad, việc mình xem monitor nhiều hay ít còn tùy vào chuyện mình đã quyết định sẵn bao nhiêu. Khoảng một nửa số cảnh, mình biết chính xác mình muốn gì, và gần như có thể chỉ đạo từ monitor. Alfred Hitchcock thuộc kiểu này, cảnh nào ông cũng đã biết trước mình muốn gì. Người ta kể rằng có lần ông cần một diễn viên ngước nhìn lên một tòa nhà để lấy một cú cut, và khi diễn viên hỏi liệu nhân vật của mình có thật sự nhìn lên không, Hitchcock chẳng quan tâm gì đến cái lý do đó cả. Ông cần cái ánh nhìn đó cho khâu dựng, chỉ vậy thôi.

Nửa số cảnh còn lại thì ngược lại. Mình đưa cho diễn viên một chỉ đạo chung chung thôi, và để họ tự tìm cảm xúc và blocking. Trong một phim ngắn, một cô con gái về nhà với tờ giấy trúng tuyển nghĩa vụ quân sự và lần đầu đưa cho bố xem. Mình chỉ nói với chú diễn viên lớn tuổi rằng cảnh này là về điều gì, rồi để chú diễn. Chú nhìn tờ giấy, nhìn ra chỗ khác, và từ từ tháo cặp kính ra trong lúc trấn tĩnh lại, rồi quay sang con gái với một khuôn mặt bối rối, tổn thương. 

Thú thực là nó khác hẳn những gì mình nghĩ trong đầu về cảnh quay này, mình nghĩ nó sẽ bùng nổ, tức giận hơn. Nhưng không, đây mới là cảm xúc phù hợp với câu chuyện, và đây mới đúng là thứ mình cần. Sau đó mình chỉ có điều chỉnh một chút hướng mắt của chú ý khi tháo kính, và thế là mình có một cảnh quay tuyệt vời, với rất ít sự chỉ đạo.

Nhớ lại hồi mới bắt đầu, mình còn chẳng có monitor. Ngân sách nhỏ mà, nên mình thường chỉ đứng cạnh bạn quay phim và nhìn cái màn hình nhỏ trên máy thôi. Rồi các job lớn dần lên, và cuối cùng mình cũng có monitor riêng. Mình làm đúng cái điều mà mình nghĩ một đạo diễn nên làm. Mình ngồi ở video village với khách hàng, như một thằng nhóc có món đồ chơi mới, và gửi ghi chú xuống set qua người khác. Phải một thời gian sau mình mới cảm nhận được cái mình đã đánh đổi: sự di chuyển (ngồi lâu đau lưng), và đặc biệt là cái đường dây kết nối trực tiếp tới diễn viên.

Nên mình lại thay đổi, và sử dụng iPad. Mặc dù nhỏ hơn, nhưng ít nhất nó cho mình giữ được một góc nhìn thật về khung hình, trong khi vẫn đứng ở đúng nơi mình đã bắt đầu, đó là bên cạnh máy quay. 

Mình vẫn đang tiếp tục thử nghiệm

Thành thật mà nói, việc ít khi xuất hiện ở video village khiến mình bỏ sót khá nhiều thứ: Một chi tiết sai ở hậu cảnh, một lỗi continuity, một cú cận mình quên lấy để rồi kết thúc buổi quay mà thiếu coverage. Việc dồn toàn bộ sự chú ý cho diễn viên, rồi lại dồn cho cái monitor lúc playback khá tốn thời gian mà những ngày quay gấp thì không phải lúc nào cũng có.

Câu trả lời của mình lúc này là xây dựng một cặp mắt thứ hai mà mình tin tưởng. Một người canh khung hình giúp mình, để ý framing và continuity, đối chiếu với shot list, đảm bảo không sót gì, để mình có thể dành sự chú ý của riêng mình cho diễn viên và năng lượng trong phòng. Khi có thời gian, mình tự kiểm tra lại playback ở màn hình to.

Đó là một sự cân bằng mà mình vẫn đang cần phải học. Có ngày mình lấy đúng khung hình nhưng mất đi một chút phần diễn. Có ngày thì ngược lại. Cái iPad trên tay mình không phải là đáp án cuối cùng. Nó chỉ là điều tốt nhất mình đang làm hiện tại, để có thể đứng ở cả hai chỗ cùng một lúc.